روانکار ماده‌ای است که بین دو سطح متحرک قرار می‌گیرد تا اصطکاک، سایش و تولید حرارت را کاهش دهد، از خوردگی جلوگیری کند و آلودگی‌ها را پاک نماید. ساختار اصلی هر روانکار از دو بخش تشکیل شده است: روغن پایه که معمولاً بیش از ۹۰ تا ۹۵ درصد حجم را شامل می‌شود و مواد افزودنی که ۵ تا ۱۰ درصد باقی‌مانده را تشکیل می‌دهند. روغن پایه خواص بنیادی مانند گرانروی، پایداری حرارتی، نقطه ریزش و فراریت را تأمین می‌کند، در حالی که افزودنی‌ها خواص ضدسایش، شویندگی، ضداکسیداسیون و بهبود شاخص گرانروی را اضافه می‌کنند.

روانکارها از نظر حالت فیزیکی به چهار دسته اصلی تقسیم می‌شوند: گازی (مانند هوا یا بخار در برخی یاتاقان‌ها)، مایع (روغن‌های موتور، هیدرولیک و صنعتی)، نیمه‌جامد (گریس‌ها) و جامد (گرافیت، دی‌سولفید مولیبدن یا PTFE). از نظر کاربرد نیز به روانکارهای موتوری (بنزینی و دیزلی)، صنعتی (هیدرولیک، دنده، کمپرسور، توربین)، فلزکاری، دریایی و تخصصی تقسیم می‌گردند.

روغن‌های پایه که اسکلت و بخش اصلی روانکار هستند، بر اساس منبع و روش تولید به سه دسته کلی معدنی، سنتتیک و نیمه‌سنتتیک تقسیم می‌شوند. این تقسیم‌بندی ساده‌ترین و رایج‌ترین روش برای معرفی انواع روانکارها در بازار است.

روغن پایه معدنی (Mineral):
از پالایش مستقیم برش‌های سنگین نفت خام (لوب‌کات) به‌دست می‌آید و شامل دو نوع پارافینیک (هیدروکربن‌های زنجیره‌ای خطی یا شاخه‌دار) و نفتنیک (هیدروکربن‌های حلقوی اشباع) است. این روغن‌ها ارزان‌تر و در دسترس‌تر هستند، اما پایداری اکسیداسیون و عملکرد آن‌ها در دماهای خیلی بالا یا خیلی پایین متوسط است. گروه‌های API I و II عمدتاً در این دسته قرار می‌گیرند و برای خودروهای قدیمی‌تر یا کاربردهای صنعتی معمولی مناسب‌اند.

روغن پایه سنتتیک (Synthetic):
از سنتز شیمیایی کنترل‌شده مولکول‌های مشخص ساخته می‌شود و مولکول‌هایی یکنواخت و خالص دارد. انواع رایج آن شامل پلی‌آلفااولفین (PAO)، استرها و پلی‌آلکیلن‌گلیکول (PAG) است. این روغن‌ها شاخص گرانروی بالا، نقطه ریزش خیلی پایین، فراریت کم و عمر طولانی دارند و در شرایط سخت دمایی و بارهای سنگین عالی عمل می‌کنند. گروه‌های API IV و بخشی از V سنتتیک کامل محسوب می‌شوند و برای خودروهای مدرن، توربوشارژر و فواصل تعویض طولانی توصیه می‌گردند.

روغن پایه نیمه‌سنتتیک (Semi-Synthetic یا Synthetic Blend):
مخلوطی از روغن معدنی و سنتتیک است که معمولاً ۲۰ تا ۵۰ درصد آن را بخش سنتتیک تشکیل می‌دهد. این نوع تعادل خوبی بین قیمت مناسب و عملکرد بهتر ایجاد می‌کند. نسبت به معدنی خالص، مقاومت حرارتی و عمر بیشتری دارد و بدون هزینه بالای سنتتیک کامل، کیفیت قابل قبولی ارائه می‌دهد. بسیاری از روغن‌های موتور بازار در این دسته قرار می‌گیرند.

انتخاب نوع روغن پایه به شرایط کاری مانند دما، بار، سرعت، مشخصات سازنده خودرو یا دستگاه و بودجه بستگی دارد. روغن‌های معدنی برای کاربردهای سبک و اقتصادی، نیمه‌سنتتیک برای استفاده روزمره با کیفیت بهتر و سنتتیک برای عملکرد حداکثری و شرایط سخت مناسب هستند. شناخت این تقسیم‌بندی به کاربران کمک می‌کند تا روانکار مناسب را انتخاب کرده و از خرابی زودرس قطعات جلوگیری نمایند.